Новости

 

Тун ойын. А.М.Топановтың адынаң Хакас драма театрының чайаачы ӧмезi республиканың чуртағҷыларын «Чазы. Тастың ыры» наа ойыннаң чапсытты

 

Улуғ хырлас айының пастағы кӱннерiнде Хакас драма театрында iзiг хайыныс парды. Анда iкi кӱн изере тун ойынның кӧзiдиин кӧрерге илее­де чон чыылысхан. Пастағы кӱнiндӧк театр тоғынҷыларын республиканың хабарҷылары ибiрiбiскеннер. Олар ӧӧн режиссёр Тимур Казнов кӱстiг чайаа­чы ӧмезiнең хада чуртағҷыларны нименең хайхадарға сағынчалар тiп пiлiбiзерге харасханнар. Пресс-конференцияны Хакасия искусствозының саблығ деятельi, театрның устағҷызы Владимир Чустеев асхан.

 

– Наа спектакль Россияның культура министерствозының грантына паза «Русские сезоны» автоном коммерчес­кай нимес организацияның хабазиинаң тимге сыххан. Проекттiң авторы Тимур Тамерланович Казнов полча. Ол триптихтiң iкiнҷi чардығын «Чазы. Тас­тың ыры» адап салған. Анда пiстiң Улуғ Хуртуйах тастаңар кӧзiдiлче, – теен ол.

 

Театрның ӧӧн режиссёры Тимур Казнов, триптихтiң пастағы чардығы чонның паза чир-чайаанның ағырсымнығ сурығларына теелген полза, iкiнҷi чардығы iҷенiң арығ хынызына, киртiнiзiне чарыдылча тiп чоохтаан. Ол позы Хуртуйах тасха пазырған паза ах чарыхха кӧрiндiрiп алған палаҷааның ӱчӱн алғызын читiрген.

 

– Хакасияҷа чорыхтарнаң чӧрiп, аның чуртазынаң танызып, аннаңар тирең пiлерге харасчам. Хуртуйах – ол олаңай тас нимес. Ол киртiнiс, улуғлас паза аарлас тании полча. Ойынны тимнир алнында, пiс театр тоғынҷыларынаң паза артисттернең хада Хуртуйах тассар чарадығ сурирға чӧргебic. Андар чӧрерге кирек. Ноғадаңар? Хакас чонның хуйағы чӱзерлеп, муңарлап чыллар пик полар ӱчӱн. Хуртуйах тас iҷе поларға тимненчеткен ипчее iзенiс, киртiнiс пирче, – таныхтапча ӧӧн режиссёр.

 

«Чазы. Тастың ыры» ойынны тимге сығарып, театрның хоосчы-постанов­щигi Сергей Майнагашев сценада хай­хастығ чуртас пӱдiрiбiскен. Теелбектер­нi Санкт-Петербургтаң ӧнетiн хығыр­тылған хореограф Павел Рябов тур­ғысхан. Хакасияның чон артизi, композитор Татьяна Шалгинова махалығ кӧглер пазыбысхан.

 

– Татьяна Фёдоровнаа чайаачы узы Ӧӧркi чайааннардаң пирiлген осхас. Полған на сай аның кӧглерi кiзiнi хайхатча, – ӱлескен Тимур Тамерланович.

 

Костюмнар хоосчызы Мария Кривцова iдӧк тоғызын пӧзiк синде толдырыбысхан. Ол полбаан полза, ойынны сығар полбасчыхпыс тiп таныхтапча ӧӧн режиссёр. Поэт Игорь Мамышев кӧглерге килiстiре сӧстер пас пирген. Пресс-конференцияда Тимур Тамерланович спектакльны тимнеен ӧмее улуғ алғызын читiрген.

 

Хабарҷыларнаң тоғазығда композитор Татьяна Шалгинова iдӧк позының сағыстарын читiрген.

 

– Тимур Тамерланович Хуртуйах тастаңар спектакль турғызарға сағыныбысханда, ол пӧгiнi ағаа тыс пирбинiбiскен. Ӧӧн режиссёр пiснең хада кӧңнiнең ӱлескен соонаң мин дее сағыс­тарға пастырыбысхам. Кем паза ноға ол тасты чазыда турғыс салған? Ноға ол пурунғыдаң сығара анда тур парир? Паза ниме ол пiске чоохтап пирерге сағынча? Хуртуйахсар кӧрзе, анда муңарлап чылларның ӱнi истiлче. Пiстiң Хакасия iҷе поларға Ӧӧркi чайааннардаң салылған чир полча, – теен Хакасия искусствозының саблығ деятельi Т.Ф.Шалгинова.

 

Татьяна Фёдоровна ойынға кӧглер тимнеен полза, сӧстерiн поэт Игорь Мамышев пасхан.

 

– Татьяна Фёдоровна мағаа, сығдырадыбызып, теен: «Спектакльның кӧӧ пар, че сӧстерi чоғыл». Мин, театрзар парып, ойын пӱкӱлее хайди пӱдерiнеңер пiлiбicкем. Таныхтирға сағынчам, Татьяна Фёдоровнаның сiлiг кӧглер. Сарыннарның сӧстерiн кӧбiзiн мин пасхам. От инее, суға пазырған пурунғы сӧстернi артыс саларға чарат салғабыс.

 

Театрнаң хада мындағ тоғыста пас­тағызын на араластым. Cӧстернi пазар алнында тағларзар пар килгем, обааларнаң чоохтазып, нандырығлығ тоғызым килiссiн тiп сурынғам. Пу олаңай ла тема нимес, аннаңар оорли ла паспасха чаратхам.

 

Кибелiстернi школада ӱгренчеткен­дӧк пазып пастаам, че анзын пiрдеезi пiлбеен. Сағыста халған хай пiрее кибелiстерiмнi чыындаа кир салғам. Палаларым ӧсклеп парғанда, кибелiстернең тирең айғазар тузым читкен, «пыс парған» полбаспын ма. Прай ниме тузында полча. Сигiс класс тоос­ханға чарыдылған кибелiзiмнi хада ӱгренген нанҷы-ӧӧрелерiме хырых чыл пазынаң хығыр пиргем. Андада Асхыс чоғархы аалда сигiс чыллығ школа полған, – чайаачы тоғызынаңар чоох­таан Россияның писательлер пiрiгiзiнiң кiзiзi Игорь Филиппович.

 

Пресс-конференцияда хореограф Павел Рябов Хакасиязар ӱзiнҷi спектакльда аралазарға хығырғаннары ӱчӱн Хакас театрына улуғ алғызын читiрген.

 

– Хакас чирi минi хаҷан даа чахсы удурлапча. Позым Карелияда тӧреем-­ӧскем. Пiстiң культурабыс андағох пай, че ӧбекелерiбiстiң кибiрлерiнең ырапчатханыбыс iле пiлдiрче. «Чазы. Тастың ыры» ойында теелбектер ӱчӱн нандырчам. Аннаңар мының алнында хакас чон хайди теелбектер салғанын паза амғы кӧрiгҷiлернi хайдағ хыймыраныстарнаң чапсыдып аларға кирек тiп мағаа пiлерге кирек.

 

Чоохтирға сағынчам, Хакас теат­рының артисттерiнең хада тоғынарға кӧнiгiбiскем. «Той. Дым» спектакльны тимнеенде, харғаларның оңдайларын хайди читiр пирерге сағынғабыс. Ам «Чазы. Тастың ыры» ойында пазох наа хайығлар тiлирге кӱстенгебiс. Полған на сай артисттiң узы пасха-­пасха саринаң азылча, аннаңар пу даа кiзiнiң чайаҷаң кӧңнi улам кӧдiрiлче, – теен ол.

 

Павел Константинович Хакас драма театрында «Сарын. Сказка о ненастоящем страхе» паза «Турандот» спектакльларны турғысхан режиссёр Ольга Шайдуллинанаң сығара ӧӧн режиссёр Тимур Казновнаң хада танызып алған. Аннаң пеер наа проекттерде хада-пiрге тоғынчалар.

 

Хакасияның саблығ артизi Светлана Селигеева ойын хайди тимнелгеннеңер чарыда чоохтап пирген:

 

– Ирткен чылда ӱс чардыхтығ проекттiң пастағы ойыны «Той. Дым» адал­ған. Андада сӧс чох спектакль тимнелген. Iкiнҷi чардығында ӧӧнiнде чонның кӧңнiн кӧдiрҷең тахпахтар пар. Мының алнында ипчiлер, иб ара­зында хайынзалар алай той-пайрамнарда аралассалар, хайди даа тахпахтар сал­ҷаңнар нооза. Пу ойын тахпахтардаң пӱткен. Ол пiстiң саблығ Улуғ Хуртуйах тасха чарыдылған. Аны Хакасияда чахсы пiлчелер паза тилекейде таныпчалар. Пу ойын – театрның кӧрiзi. Сценарийнi ӧӧн режиссёр Тимур Казнов позы пасхан. Пастап Россияның культура министерствозының грант ма­риин­да араласхабыс. Анда утып алып, проекттi чуртасха кирерге ахчаа чидiнгебiс. Ол ахчаа пiс аарлығ оборудование алып алғабыс. Наа ойында кӧрiг­ҷiлер аның тузазын кӧрчелер.

 

Хакас драма театрының ӧмезi спектакльға килген аалҷыларны хоосчы-­декоратор Сергей Майнагашевтiң хоос­тар кӧзiдиинең чапсытхан. Сергей Апполоновичтiң тӧреен чирi Асхыс аймаандағы Казанов аал полча. Анда ол «потхы» классха парған. Алты час толғанда, iҷезiнең хада Сафрон аалзар кӧзiбiскен. Анда ӱр чуртабин, Ағбанзар килiбiскеннер.

 

– Кiчiгдең сығара хоостирға хын­ҷаңмын. Школа тетрадьтарында, книга кистiлерiнде прай хоостап салҷаңмын. Пiрсiнде национальнай школазар театрның ӧӧн режиссёры Эльза Михайловна Кокова чайаачы олғаннарны Ленинградтағы театр, музыка паза кинематография институдынзар ӱгренерге таллирға килген. Ол минi хоосчы-постановщикке ӱгренерге чӧптеен. Андар парарға направление пиргеннер. Тузы читкенде, Ленинградсар парарға чаратпин салғам. Хызылчардағы В.И.Суриковтың адынаң хоос училищезiнзер кiрiбiскем. Анда ӱгренчедiп, армияа пар килгем. Хабаровскта службаны иртiбiзiп, ӱгренiзiмнi узаратхам. Училищенi тоозыбызып, «Хакасия» газета редакциязында хоосчы полып iстенгем. Анаң пос киреенең айғасхам. Соонаң, килкiм ахча сӱрiзiп, Северзер парыбысхам. Андартын айланғанда, Хакас драма театрында, истенiп, 16 чыл тоғын парирбын. Мында хынған киреемнең айғасчам. Чир-чайаанзар чӧрерге хынчам. Кӧзiдiге ӧӧнiнде Картой, Халарлар, Кызлас аалларда чайалған хоостарны сығарғам, тиксi 25-че хоос. Илееде тоғызымны туғаннарыма, сыйлап, тарадыбысхам. Цехта кӧп хоос хайраллалча. Ӧӧнiнде акварельнең тузаланчам, – чоохтаан хоосчы С.А.Майнагашев.

 

Театрның iкiнҷi хадылындағы фойе­де «Чазы. Тастың ыры» ойын хоос­тыра ӱтертiстiг программа тимнелген. Анда артисттер хакас кӧг ти­рiг­лерiнең ойнааннар. Олғаннарға хакас чонның ойыннары иртiрiлгеннер. Мас­тер-класстарда хызыҷахтар постарына кӧклӧҷектер паза арачыланҷаң таңмаҷахтар иткеннер.

 

– Топановтың адынаң Хакас драма театрының ӧӧн пӧгiннерiнiң пiрсi чоныбыстың культуразын кӧзiт пирерi полча, аннаңар пӱӱн «Чазы. Тас­тың ыры» ойынны кӧзiтчебiс. Ол хакас чонның кип-чооғы хоостыра турғызылған. Кӧрiгҷiлер анда Хуртуйах тас хайдаң сыхханын пiлiп аларлар. Спектакльны кӧзiдер алнында пiс аалҷыларға пос кӧг тирiглерiнеңер чоохтап­чабыс. Хакасияның чон артизi Геннадий Чаптыков чатханнаң таныс­тырча. Мин хомыстаңар чоохтапчам. Хо­мысты хада ал чӧрерге оой. Чалаң ат­тығ парчатса, аннаң ойнирға чарир. Чатхан килкiм тирiг. Мының алнында театрлар, культура туралары чох полғанда, тахпахчыларны, нымахчыларны, хайҷыларны ӧнетiн чыып алҷаңнар, анаң ыр-кӧглернi, алыптығ нымахтарны ситкiп исчеңнер, – чарытхан артист Виктор Сагалаков.

 

Кип-чоох хоостыра, Хуртуйах ирее­ленiп чуртаан, чаа тузында сӧбi­резi чох халған, палаларын чiдiр сал­ған. Режиссёрның сағызы хоостыра, Ымай iҷе Хуртуйахты тасха айландырыбызар­ға чарат салған. Амғы туста ол сынап таа чонға полысча. Ипчiлер андар па­ла сурап айланчалар. Хуртуйах – кӱстiг тас. Пу ойында ӧӧн матырны артист Юлия Чепашева толдырча. Аның апсағы Сартакпайны чиит ар­тист Анат Быдышев ойнапча. Артист­тер паза чайаачы тоғынҷылар ойынны улуғ хыныснаң тимнееннер. Ол то­ғысты кӧрiгҷiлер iзiг айа сабызынаң паза «Браво!» хысхырыснаң пӧзiк паа­лааннар.